Rak piersi jest najczęściej występującym nowotworem złośliwym u kobiet. Odpowiednie żywienie jest ważnym elementem wspierającym organizm w trakcie leczenia i po jego zakończeniu. Nie istnieje jedna dieta, która leczy raka piersi, jednak prawidłowe żywienie, utrzymanie odpowiedniej masy ciała i aktywność fizyczna pomagają zachować prawidłowy stan odżywienia, a tym samym wspierają leczenie, sprawność i jakość życia.
W trakcie leczenia szczególnie ważne jest zapobieganie niedożywieniu i utracie masy mięśniowej. Zalecenia żywieniowe powinny być dostosowane do stanu odżywienia, rodzaju leczenia oraz indywidualnej tolerancji pokarmów.
Najważniejsze zalecenia żywieniowe:
Podaż energii i białka
Należy zadbać o odpowiednią podaż energii i białka, aby ograniczyć ryzyko niedożywienia i utraty masy mięśniowej.
Orientacyjne zapotrzebowanie energetyczne wynosi około 25-30 kcal/kg masy ciała/dobę.
Zalecana podaż białka wynosi około 1,2-1,5 g/kg masy ciała/dobę, w zależności od stanu odżywienia, wieku, aktywności fizycznej i prowadzonego leczenia.
Warto uwzględniać źródło białka w każdym głównym posiłku.
Dobrymi źródłami białka są:
- mleko i produkty mleczne - jogurt, kefir, skyr, twaróg, sery
- jaja
- ryby
- mięso
- nasiona roślin strączkowych - soczewica, ciecierzyca, fasola, groch
- orzechy i nasiona
Regularność i objętość posiłków
Zalecane jest spożywanie 4-5 urozmaiconych posiłków dziennie, dostosowanych do apetytu i tolerancji.
Należy unikać bardzo długich przerw między posiłkami.
W przypadku zmniejszonego apetytu lub wczesnej sytości warto wybierać mniejsze, ale bardziej odżywcze posiłki.
Każdy główny posiłek powinien zawierać źródło białka.
Warzywa, owoce i błonnik
Podstawą diety powinny być warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste oraz nasiona roślin strączkowych.
Warto regularnie spożywać produkty bogate w błonnik: warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, strączki, orzechy i nasiona.
Ilość błonnika należy zwiększać stopniowo i dostosować do tolerancji przewodu pokarmowego.
W przypadku biegunki, nasilonych dolegliwości jelitowych lub innych przeciwwskazań dietę należy odpowiednio zmodyfikować poprzez tymczasowe ograniczenie pełnoziarnistych produktów na rzecz tych jasnych (np. ryż basmati, biały chleb orkiszowych, drobne kasze), wybierać owoce i warzywa poddane obróbce termicznej i mechanicznej (gotowanie, duszenie, obieranie, tarkowanie, blendowanie itp.)
Jakość tłuszczów w diecie
Tłuszcze są ważnym składnikiem prawidłowo zbilansowanej diety. Dostarczają energii, umożliwiają wchłanianie witamin A, D, E i K oraz dostarczają niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. W trakcie leczenia raka piersi nie należy eliminować tłuszczów z diety, lecz zwracać uwagę na ich jakość i odpowiednią ilość.
Warto częściej wybierać:
- oleje roślinne, szczególnie oliwę z oliwek i olej rzepakowy
- orzechy, migdały, pestki i nasiona
- awokado
- ryby morskie, np. łososia, śledzia, sardynki i makrelę
- pasty z orzechów i nasion bez dodatku cukru i nadmiernej ilości soli
Produkty te dostarczają przede wszystkim nienasyconych kwasów tłuszczowych, które korzystnie wpływają na profil lipidowy i wspierają prawidłowe funkcjonowanie organizmu.
Warto ograniczać:
- tłuste gatunki mięsa i wyroby mięsne o dużej zawartości tłuszczów nasyconych
- nadmierne ilości masła, smalcu i śmietany
- wyroby cukiernicze, ciastka, wafle i inne produkty zawierające duże ilości tłuszczów nasyconych
- produkty zawierające przemysłowe tłuszcze trans, jeśli występują w ich składzie
Jakość diety
Zalecane jest wybieranie przede wszystkim produktów mało przetworzonych.
Warto regularnie spożywać warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, nasiona roślin strączkowych, ryby, orzechy i nasiona oraz stosować oleje roślinne, np. oliwę z oliwek i olej rzepakowy.
Należy ograniczyć:
- słodycze i słodzone napoje
- słone przekąski
- fast food
- gotowe dania i żywność wysoko przetworzoną
- produkty o dużej zawartości soli, cukru i tłuszczów nasyconych
Mięso czerwone i przetworzone
Warto ograniczyć spożycie mięsa czerwonego, a szczególnie mięsa przetworzonego, takiego jak kiełbasy, parówki, salami, boczek czy wysoko przetworzone wędliny.
Częściej można wybierać ryby, jaja, produkty mleczne oraz roślinne źródła białka.
Alkohol
W przypadku raka piersi zaleca się wyeliminowanie alkoholu.
Masa ciała i aktywność fizyczna
Należy regularnie monitorować masę ciała i unikać niezamierzonego spadku masy ciała oraz nadmiernego przyrostu masy ciała.
U pacjentek z prawidłową lub niską masą ciała priorytetem jest zapobieganie niedożywieniu i utracie masy mięśniowej.
W przypadku nadmiernej masy ciała ewentualne zmniejszenie masy ciała powinno być prowadzone indywidualnie, z uwzględnieniem aktualnego leczenia i stanu odżywienia.
W miarę możliwości należy regularnie podejmować aktywność fizyczną dostosowaną do stanu zdrowia, w tym ćwiczenia wzmacniające mięśnie.
Suplementacja
- Nie zaleca się rutynowego stosowania suplementów diety, witamin ani preparatów ziołowych bez konkretnych wskazań.
- Suplementację należy stosować w przypadku stwierdzonych niedoborów lub określonych wskazań medycznych.
- Szczególną ostrożność należy zachować podczas leczenia onkologicznego ze względu na możliwość występowania interakcji z lekami.
- Przed rozpoczęciem stosowania suplementów lub preparatów ziołowych należy skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.
Skutki uboczne leczenia
W trakcie leczenia raka piersi mogą występować m.in.:
- nudności i wymioty
- brak apetytu
- zmiany smaku i zapachu
- suchość jamy ustnej
- zaparcia lub biegunki
- zmęczenie
- niezamierzony spadek lub przyrost masy ciała
W przypadku wystąpienia powyższych dolegliwości zalecane jest indywidualne dostosowanie diety do aktualnego stanu klinicznego i tolerancji pokarmowej pacjentki.
W przypadku niezamierzonego spadku masy ciała, zmniejszonego apetytu lub trudności z pokryciem zapotrzebowania na energię i białko może być konieczne zastosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego (ONS). Dobór preparatu powinien być indywidualny i skonsultowany z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.
Fakty i mity dotyczące żywienia w raku piersi
Wokół żywienia w chorobie nowotworowej narosło wiele mitów, które mogą prowadzić do niepotrzebnych ograniczeń dietetycznych, zwiększać stres i utrudniać prawidłowe odżywianie. Warto pamiętać, że żaden pojedynczy produkt ani dieta nie leczą raka piersi, a odpowiednio zbilansowane żywienie stanowi ważny element wspierający organizm w trakcie leczenia i po jego zakończeniu.
MIT 1. „Cukier odżywia raka, dlatego trzeba całkowicie wyeliminować go z diety”.
FAKT: Wszystkie komórki organizmu, również zdrowe, wykorzystują glukozę jako źródło energii. Nie ma dowodów na to, że całkowite wyeliminowanie cukru z diety zatrzymuje rozwój nowotworu. Warto natomiast ograniczać nadmiar cukrów dodanych, słodyczy i słodzonych napojów, dbając jednocześnie o odpowiednią podaż energii i składników odżywczych.
MIT 2. „Dieta alkaliczna zmienia pH organizmu i hamuje rozwój nowotworu”.
FAKT: Organizm utrzymuje pH krwi w ściśle określonym zakresie dzięki mechanizmom regulacyjnym. Dieta nie jest w stanie w istotny sposób zmienić pH krwi ani wyleczyć choroby nowotworowej. Spożywanie warzyw, owoców i innych wartościowych produktów jest korzystne dla zdrowia, ale nie ze względu na rzekome odkwaszanie organizmu.
MIT 3. „Soja i produkty sojowe są zakazane u kobiet z rakiem piersi”.
FAKT: Tradycyjne produkty sojowe, takie jak tofu, tempeh czy napój sojowy, mogą być elementem zbilansowanej diety również u kobiet z rozpoznaniem raka piersi. Zawarte w soi izoflawony nie są tym samym co estrogeny wytwarzane przez organizm. Należy jednak odróżnić zwykłą żywność sojową od skoncentrowanych suplementów izoflawonów, których stosowanie wymaga konsultacji z lekarzem.
MIT 4. „Produkty mleczne i mięso należy całkowicie wyeliminować z diety”.
FAKT: Nie ma ogólnych zaleceń, aby każda kobieta z rakiem piersi musiała wykluczyć nabiał lub mięso. Produkty mleczne mogą dostarczać białka i wapnia, a mięso - pełnowartościowego białka, żelaza i witaminy B12. Warto ograniczać mięso czerwone, szczególnie przetworzone, i częściej wybierać różnorodne źródła białka, w tym ryby, jaja, nabiał oraz nasiona roślin strączkowych. Eliminacje są uzasadnione wtedy, gdy istnieją indywidualne wskazania medyczne lub żywieniowe.
MIT 5. „Głodówka lub dieta ketogeniczna zagłodzi komórki nowotworowe”.
FAKT: Nie ma wystarczających dowodów, że głodówki lub restrykcyjna dieta ketogeniczna leczą raka piersi. Takie postępowanie może prowadzić do niedoborów energii i składników odżywczych, utraty masy mięśniowej oraz pogorszenia stanu odżywienia. W trakcie leczenia szczególnie ważne jest dostarczanie organizmowi odpowiedniej ilości energii i białka. Każdą restrykcyjną dietę należy omówić z zespołem prowadzącym leczenie.
MIT 6. „Suplementy i preparaty ziołowe są naturalne, więc na pewno bezpieczne”.
FAKT: Naturalne pochodzenie nie gwarantuje bezpieczeństwa. Niektóre suplementy, zioła i preparaty zawierające wysokie dawki witamin lub przeciwutleniaczy mogą wchodzić w interakcje z lekami stosowanymi w onkologii. Suplementację warto wdrażać w przypadku stwierdzonych niedoborów lub konkretnych wskazań medycznych, po konsultacji z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.
MIT 7. „Jeśli będę się prawidłowo odżywiać, nie będę potrzebować leczenia onkologicznego”.
FAKT: Żywienie nie zastępuje leczenia onkologicznego. Nie istnieje dieta, która samodzielnie leczy raka piersi. Odpowiednie odżywianie pomaga utrzymać prawidłowy stan odżywienia, wspiera zachowanie masy mięśniowej i sprawności oraz może poprawiać jakość życia w trakcie terapii.
Pamiętaj: nie ma jednej diety, która leczy raka piersi. Najważniejsze jest całościowe podejście obejmujące odpowiednie żywienie, utrzymanie prawidłowego stanu odżywienia, aktywność fizyczną oraz właściwe prowadzenie leczenia onkologicznego.
Opracowała dietetyk mgr Paulina Kijo wraz z Zespołem Dietetyków USK1 PUM
