Dna moczanowa to choroba metaboliczna związana z podwyższonym stężeniem kwasu moczowego we krwi. Kiedy jego poziom jest zbyt wysoki, może dochodzić do wytrącania się kryształów moczanu sodu w stawach i tkankach, co wywołuje stan zapalny i bardzo silny ból. Dieta w dnie moczanowej ma charakter wspierający leczenie farmakologiczne i jej skuteczność zależy od regularności oraz długoterminowego stosowania.
Kwas moczowy to końcowy produkt przemiany tzw. puryn w organizmie człowieka. Puryny są związkami chemicznymi, które naturalnie występują w każdej komórce ciała oraz w wielu produktach spożywczych. Organizm stale je „rozpada” i przetwarza, a jednym z końcowych produktów tego procesu jest właśnie kwas moczowy.
Za wysoki poziom kwasu moczowego (hiperurykemia) to zwykle >6,8 mg/dl (405 µmol/l), ponieważ powyżej tej wartości zaczyna on krystalizować i odkładać się w tkankach, a niepokojące objawy to przede wszystkim nagły, bardzo silny ból jednego stawu (najczęściej palucha stopy), jego obrzęk, zaczerwienienie i ocieplenie, nadwrażliwość na dotyk nawet lekkich bodźców, ograniczenie ruchu, a w cięższych przypadkach nawracające napady zapalne, guzki dnawe (tzw. tophi) oraz przewlekłe uszkodzenie stawów i nerek.
Czynniki ryzyka i co nasila napady
- dieta bogata w puryny
- alkohol (szczególnie piwo i mocne alkohole)
- odwodnienie
- szybka utrata masy ciała / głodówki
- otyłość i insulinooporność
- choroby nerek, stan po dializach
- niektóre leki (np. diuretyki tiazydowe)
Poniżej przedstawiamy kilka wskazówek, do których warto się zastosować:
- Podstawą żywienia w dnie moczanowej jest ograniczenie podaży puryn, ponieważ są one źródłem kwasu moczowego, dlatego należy przede wszystkim eliminować lub mocno ograniczać produkty o wysokiej zawartości puryn, takie jak podroby, dziczyzna, wywary mięsne oraz wybrane ryby i owoce morza, natomiast mięso i ryby nie muszą być całkowicie wykluczone, ale powinny być spożywane w umiarkowanych porcjach, najlepiej w formie gotowanej lub duszonej, a nie smażonej, ponieważ obróbka kulinarna wpływa również na ogólną obciążenie metaboliczne.
- W zakresie węglowodanów zaleca się opieranie diety głównie o produkty o niskim stopniu przetworzenia, takie jak ryż, kasze, płatki owsiane, ziemniaki i pieczywo pełnoziarniste, natomiast należy unikać nadmiaru cukrów prostych, szczególnie fruktozy i syropów glukozowo-fruktozowych obecnych w napojach słodzonych, sokach i produktach wysokoprzetworzonych, ponieważ fruktoza zwiększa produkcję kwasu moczowego w wątrobie i może nasilać napady dny.
- W zakresie błonnika pokarmowego zaleca się jego umiarkowaną, regularną podaż, ponieważ wspiera on prawidłową pracę jelit, gospodarkę węglowodanową oraz masę ciała, co pośrednio może wpływać korzystnie na kontrolę stężenia kwasu moczowego. Sięgamy po pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, owoce, strączki, orzechy i nasiona.
- Codziennie spożywaj 3-4 garście warzyw i 1-2 garście owoców, zwłaszcza tych niskocukrowych jak owoce leśne
- Strączki (fasola, soczewica, ciecierzyca, groch) mają umiarkowaną zawartość puryn, ale w badaniach nie wykazano, aby zwiększały ryzyko dny moczanowej, ponieważ puryny roślinne mają mniejszy wpływ na stężenie kwasu moczowego niż zwierzęce, a dodatkowo obecny w nich błonnik i korzystny wpływ na metabolizm (m.in. poprawa wrażliwości insulinowej) sprawiają, że mogą być elementem diety w dnie moczanowej, choć zaleca się ich umiarkowane spożycie w zależności od tolerancji i fazy choroby.
- Należy wybierać odpowiednie źródła białka. Zaleca się umiarkowaną podaż, preferując źródła o niższej zawartości puryn i lepszym profilu metabolicznym, takie jak nabiał (mleko, jogurty, kefir), jaja oraz umiarkowane ilości chudego mięsa drobiowego, natomiast ograniczać należy czerwone mięso oraz ryby o wysokiej zawartości puryn, przy czym nabiał ma dodatkowo działanie ochronne i może obniżać ryzyko napadów, dlatego jest szczególnie zalecany w tej jednostce chorobowej.
- W zakresie tłuszczów zaleca się stosowanie głównie tłuszczów roślinnych, takich jak oliwa z oliwek i olej rzepakowy, oraz ograniczenie tłuszczów nasyconych pochodzących z masła, tłustych mięs i wysoko przetworzonej żywności, ponieważ dieta bogata w tłuszcze nasycone może nasilać insulinooporność i pośrednio pogarszać wydalanie kwasu moczowego, natomiast umiarkowane spożycie orzechów i nasion jest zazwyczaj korzystne, o ile nie ma przeciwwskazań jelitowych.
- Istotnym elementem diety są również witaminy i składniki mikroodżywcze, ponieważ ich niedobory mogą wpływać na metabolizm puryn i stan zapalny, dlatego szczególnie ważna jest odpowiednia podaż witaminy C, która może obniżać stężenie kwasu moczowego poprzez zwiększenie jego wydalania nerkowego i działanie antyoksydacyjne, witaminy z grupy B (zwłaszcza B6 i B12), które wspierają metabolizm aminokwasów i układ krwiotwórczy, a także witaminy D, której niedobór często współwystępuje z chorobami metabolicznymi i może nasilać stan zapalny, natomiast w praktyce zaleca się dietę bogatą w warzywa i owoce (szczególnie cytrusy), produkty pełnoziarniste oraz nabiał, który dodatkowo dostarcza wapnia i wspiera ogólną równowagę metaboliczną.
- Warto sięgać po produkty o najwyższym potencjale przeciwzapalnym:
- Borówki
- Jagody czarne
- Maliny
- Truskawki
- Jeżyny
- Winogrona ciemne
- Wiśnie
- Brzoskwinie
- Pomarańcze
- Grejpfrut
- Jabłka
- Marchew
- Papryka
- Pomidor
- Szpinak
- Brokuł
- Kalafior
- Zielona herbata
- Kakao gorzkie bez cukru/czekolada min. 70%
- Różne przyprawy ziołowe świeże i suszone np. oregano, bazylia, rozmaryn, majeranek, tymianek, kurkuma, imbir, cynamon, goździki, anyż
- Koniecznie zadbaj o odpowiednie nawodnienie. Należy codziennie dostarczać 30 ml płynów na kilogram masy ciała. Preferowana jest woda lub napary ziołowe i herbaciane bez cukru. Korzystnym nawykiem jest wypijanie szklanki wody na czczo i przed snem, aby rozrzedzić stężenie kwasu moczowego.
- Dodatkowo bardzo istotne jest unikanie alkoholu, szczególnie piwa, które zawiera puryny i jednocześnie hamuje wydalanie kwasu moczowego przez nerki, a także utrzymanie prawidłowego nawodnienia organizmu, ponieważ zwiększa ono klirens nerkowy kwasu moczowego i zmniejsza ryzyko jego krystalizacji, co w praktyce jest jednym z najprostszych i najskuteczniejszych elementów profilaktyki napadów dny.
- Suplementacja: należy ustalić odpowiednią dawkę witaminy D3 na podstawie badań laboratoryjnych
Zalecenia żywieniowe w trakcie napadu dny moczanowej
- W trakcie ostrego napadu dny moczanowej zaleca się przede wszystkim dietę o charakterze lekkostrawnym (unikać smażenia, ciężkostrawnych potraw, tłustych mięs, żywności przetworzonej) oraz ograniczenie podaży produktów o wysokiej zawartości puryn, ponieważ w tym okresie organizm jest szczególnie wrażliwy na ich wpływ, a dodatkowe obciążenie metaboliczne może nasilać stan zapalny i wydłużać czas trwania objawów.
- W tym okresie szczególnie istotne jest unikanie alkoholu, napojów słodzonych fruktozą oraz produktów wysokoprzetworzonych, ponieważ mogą one nasilać hiperurykemię oraz utrudniać jej wyrównanie, a także negatywnie wpływać na procesy przeciwzapalne w organizmie.
- Zaleca się zwiększenie podaży płynów (o ile nie ma przeciwwskazań medycznych), najlepiej w postaci wody i naparów niesłodzonych, co wspiera wydalanie kwasu moczowego przez nerki i może zmniejszać jego stężenie w surowicy.
- W okresie napadu warto oprzeć dietę głównie o produkty niskopurynowe i dobrze tolerowane, takie jak nabiał, jaja, produkty zbożowe, gotowane warzywa oraz niewielkie ilości chudego mięsa, przy jednoczesnym ograniczeniu mięsa czerwonego, ryb i produktów o wysokiej zawartości puryn.
- Należy unikać głodówek i gwałtownej redukcji kalorii, ponieważ mogą one paradoksalnie zwiększać produkcję kwasu moczowego poprzez nasilenie rozpadu tkanek i pogorszyć przebieg napadu.
Opracowała dietetyk mgr Patrycja Boluk wraz z Zespołem Dietetyków USK1 PUM
